Rəqəmsal texnologiyaların sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə uşaqların və yeniyetmələrin həyatında internet, sosial şəbəkələr və onlayn oyunlar mühüm yer tutur. Lakin bu imkanlarla yanaşı, onların yaratdığı təhlükələr də getdikcə daha çox narahatlıq doğurur.
Ombudsman Səbinə Əliyeva problemlə bağlı bu gün parlamentdə keçirilən iclasda uşaqların rəqəmsal mühitdə üzləşdiyi risklərlə bağlı diqqətçəkən açıqlamalar verib. Onun sözlərinə görə, son illərdə uşaqlar arasında geniş yayılmış interaktiv platformalar və onlayn oyunlar ciddi təhlükələr yaradır. O bildirib ki, bir çox rəqəmsal platformalarda yaş məhdudiyyətlərinin formal xarakter daşıması, effektiv nəzarət mexanizmlərinin olmaması və şəxsi məlumatların qorunmasındakı boşluqlar uşaqların hüquqlarının pozulmasına səbəb ola bilər.
Səbinə Əliyeva vurğulayıb ki, uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün dövlət qurumları tərəfindən nəzarət mexanizmləri gücləndirilməli, mövcud risklər hüquqi baxımdan qiymətləndirilməli və qabaqlayıcı tədbirlər həyata keçirilməlidir. Ombudsman eyni zamanda, valideynlərin məsuliyyətinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib. Onun fikrincə, valideynlər uşaqların internet fəaliyyətini izləməli, onlarla açıq ünsiyyət qurmalı və virtual aləmdə qarşılaşa biləcəkləri təhlükələr barədə maarifləndirmə aparmalıdırlar.
Ombudsman əlavə edib ki, uşaqların sosial şəbəkələrdən və rəqəmsal platformalardan istifadəsinə müəyyən məhdudiyyətlərin tətbiqi ilə bağlı qanunvericilik təşəbbüsləri hazırlanaraq aidiyyəti qurumlara təqdim olunub.
Bəs risk yaradan oyunlar hansılardır?
Mütəxəssislərə görə, bəzi onlayn oyunlar birbaşa təhlükəli məzmun daşımaya bilər. Lakin həmin oyunlarda yad insanlarla ünsiyyət imkanları, zorakılıq səhnələri, qumar elementlərinə bənzər mexanizmlər, şəxsi məlumatların paylaşılması və asılılıq riski ciddi narahatlıq yaradır.
Roblox. Dünyada milyonlarla uşağın istifadə etdiyi Roblox ən populyar oyun platformalarından biridir. Burada istifadəçilər öz oyunlarını yarada və başqalarının hazırladığı oyunlarda iştirak edə bilirlər. Lakin mütəxəssislər hesab edirlər ki, platformada yad şəxslərlə ünsiyyət imkanları, uyğun olmayan məzmunlu oyunların mövcudluğu və müxtəlif fırıldaqçılıq halları uşaqlar üçün risk yarada bilər.
Fortnite. Uzun illərdir yeniyetmələrin ən çox oynadığı oyunlardan biri hesab olunur. Oyunun səsli söhbət funksiyası istifadəçilərin dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan şəxslərlə ünsiyyət qurmasına imkan verir. Bu isə bəzi hallarda kiberzorakılıq, təhqir və psixoloji təzyiq risklərini artırır. Bundan əlavə, uzun müddət fasiləsiz oyun oynamaq vərdişi də narahatlıq doğuran məqamlardandır.
Free Fire. Mobil platformalarda böyük populyarlıq qazanan Free Fire da yeniyetmələr arasında geniş yayılıb. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, burada əsas təhlükə yad şəxslərlə ünsiyyət və oyun asılılığı riskidir. Bu səbəbdən valideyn nəzarətinin vacibliyi xüsusi vurğulanır.
PUBG Mobile. Azərbaycanda da ən çox oynanan oyunlardan biri olan PUBG Mobile zorakılıq və döyüş elementləri ilə seçilir. Oyunun uzunmüddətli sessiyalar tələb etməsi və yüksək emosional gərginlik yaratması bəzi mütəxəssislər tərəfindən uşaqlar üçün risk faktorlarından biri kimi qiymətləndirilir.
Call of Duty. Mobile. Bu oyunda silahlı qarşıdurmalar, hərbi əməliyyatlar və döyüş səhnələri əsas yer tutur. Psixoloqlara görə, azyaşlı uşaqların belə məzmunla uzun müddət təmasda olması onların davranışlarına və emosional vəziyyətinə müəyyən təsirlər göstərə bilər.
Genshin Impact. İlk baxışdan rəngarəng və təhlükəsiz görünən bu oyun da müzakirə mövzusudur. Səbəb isə “Gacha” adlanan sistemdir. Bu mexanizm vasitəsilə oyunçular təsadüfi mükafatlar əldə etmək üçün real pul xərcləməyə təşviq olunurlar. Mütəxəssislər bunu uşaqlarda erkən yaşlardan nəzarətsiz xərcləmə vərdişi formalaşdıra biləcək amillərdən biri hesab edirlər.
EA Sports FC 26 və FIFA seriyası. Məşhur futbol simulyatorlarında yer alan kart paketləri və təsadüfi mükafat sistemləri də mübahisələrə səbəb olur. Bir sıra ekspertlər bu mexanizmlərin qumar davranışına bənzər xüsusiyyətlər daşıdığını və yeniyetmələrdə riskli maliyyə davranışlarına maraq yarada biləcəyini bildirirlər.
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, əslində təhlükə əksər hallarda oyunun özündən yox, onun nəzarətsiz istifadəsindən qaynaqlanır. Uşaqların tanımadıqları insanlarla ünsiyyət qurması, şəxsi məlumatlarını paylaşması, saatlarla ekran qarşısında vaxt keçirməsi və virtual mühitdə təzyiqlərə məruz qalması əsas risklər sırasında göstərilir. Bu səbəbdən valideyn nəzarəti, ekran vaxtının məhdudlaşdırılması, təhlükəsizlik parametrlərinin aktivləşdirilməsi və uşaqlarla rəqəmsal təhlükəsizlik barədə müntəzəm söhbətlərin aparılması ən effektiv qoruyucu tədbirlər hesab olunur.
Beləliklə, bu nəticəyə gəlmək olur ki, rəqəmsal dünyanın imkanlarından yararlanmaq vacibdir, lakin uşaqların bu mühitdə təhlükəsizliyinin təmin edilməsi həm dövlət qurumlarının, həm platformaların, həm də valideynlərin birgə məsuliyyəti olaraq qalır.
