19-cu əsrin ikinci yarısı Azərbaycan cəmiyyəti üçün dərin sosial, mənəvi və mədəni dönüş dövrü idi. Mütləqiyyət rejiminin ağır mühitində, xurafat və cəhalətin cəmiyyəti sarıdığı bir zamanda xalqın maariflənməyə, milli özünüdərkə və yenilənməyə böyük ehtiyacı var idi. Məhz belə bir tarixi məqamda — 1875-ci il iyulun 22-də böyük maarifçi, təbiətşünas alim və mütəfəkkir Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr olunan “Əkinçi” qəzeti Azərbaycanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında dönüş nöqtəsinə çevrildi. “Əkinçi” nəinki Azərbaycan türkcəsində çap olunan ilk milli mətbu orqan, həm də bütün Qafqazda, eləcə də Rusiya imperiyası ərazisində türk-müsəlman dünyasının ilk anadilli qəzeti idi. Çar Rusiyasının sərt senzurası, təşkilati çətinliklər və maliyyə darlığı şəraitində Həsən bəy Zərdabi möcüzəyə bərabər bir iş gördü. Qəzetin adının “Əkinçi” seçilməsi təsadüfi deyildi. Bir tərəfdən bu ad senzuranın diqqətini yayındırmaq üçün sırf kənd təsərrüfatı xarakteri daşıyır kimi görünürdü, digər tərəfdən isə Zərdabinin dediyi kimi, xalqın şüurunda “maarif və həqiqət toxumları əkmək” məramına xidmət edirdi.Çap müddəti: 22 iyul 1875 – 29 sentyabr 1877Nömrə sayısı: Ümumilikdə 56 nömrə Dövriyyəsi: İki həftədə bir dəfə (bəzən həftədə bir) “Əkinçi” qısa ömrü ərzində sadəcə xəbər daşıyıcısı olmadı; o, eyni zamanda bir məktəb, bir universitet rolunu oynadı. Qəzetin əsas fəaliyyət istiqamətlərini aşağıdakı kimi xülasə etmək olar: Maarifçilik və Elm Təbliği: Qəzetdə aqrotexnika, torpaqşünaslıq, tibb, botanika və gigiyena haqqında praktiki biliklər verilirdi. Zərdabi inanırdı ki, iqtisadi dirçəliş elmə əsaslanmalıdır. Ana Dili və Ədəbi Üslub: “Əkinçi” qəliz ərəb-fars tərkiblərindən uzaq, sadə və xalqın rahat anlayacağı canlı ana dilində nəşr edilirdi. Bu, müasir Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasına müstəsna töhfə verdi. Milli Məktəb və Təhsil: Qızların oxudulması, yeni tipli məktəblərin açılması və savadsızlığın ləğvi qəzetin ana xəttini təşkil edirdi. Cəhalətlə Mübarizə: Xalqı geridə saxlayan dini mövhumat, xurafat və köhnəlmiş adət-ənənələr cəsarətlə tənqid olunurdu. Həsən bəy Zərdabi qəzetin ətrafına dövrün ən qabaqcıl ziyalılarını toplamağı bacarmışdı. Mirzə Fətəli Axundov tənqidi məqalələri ilə, Seyid Əzim Şirvani maarifçi şeirləri ilə, Nəcəf bəy Vəzirov və Əsgər ağa Gorani isə müxbir yazıları ilə “Əkinçi”yə böyük ruh verirdilər. Bu platforma faktiki olaraq Azərbaycan ziyalılarının ilk mütəşəkkil birliyinə çevrildi. 1877-ci ildə başlayan Rusiya-Türkiyə müharibəsi çar hökumətinin Türk-Müsəlman əhalisinə olan şübhə və təzyiqlərini artırdı. Həsən bəy Zərdabi “bədnam və təhlükəli şəxs” elan edilərək təqiblərə məruz qaldı və qəzet 1877-ci ilin sentyabrında bağlandı.
Samir Talıbov
Saatlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin əməkdaşı
