Müasir dünyada söz və mətbuat azadlığı sadəcə jurnalistlərin peşə hüququ deyil, həm də azad, şəffaf və demokratik cəmiyyətin mövcudluğu üçün ən təməl şartlardan biridir. Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” qəzeti ilə təməlini qoyduğu milli mətbuatımızdan bu günə qədər media həmişə ictimai fikrin formalaşmasında və həqiqətlərin üzə çıxarılmasında dördüncü hakimiyyət rolunu oynayıb. Bəs müasir dövrdə mətbuat azadlığı hansı prinsiplərə söykənir? Mətbuat azadlığı ifadə azadlığının tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, informasiyanın sərbəst toplanması, emalı və yayılması hüququnu təmin edir. Bu azadlığın effektiv fəaliyyət göstərməsi üçün aşağıdakı əsas prinsiplər mövcuddur: Senzuranın Yolverilməzliyi: Dövlət və ya hər hansı güc mərkəzi tərəfindən materialların dərc olunmazdan əvvəl yoxlanılması, qadağan edilməsi və ya redaksiya müstəqilliyinə müdaxiləsi qəbuledilməzdir. Mənbələrin Gizliliyinin Qorunması: Jurnalistin öz informasiya mənbəyini məxfi saxlamaq hüququ var. Bu prinsipin pozulması mətbuatın araşdırma aparmaq imkanlarını ciddi şəkildə məhdudlaşdırır. İnformasiya Əldə Etmək Hüququ: Cəmiyyəti maraqlandıran, ictimai əhəmiyyət kəsb edən məsələlər haqqında dövlət qurumlarından və rəsmi şəxslərdən sərbəst cavab almaq imkanı təmin edilməlidir. Azadlıq məsuliyyətsizlik demək deyildir. Həqiqi mətbuat azadlığı yüksək etik standartlar və peşə məsuliyyəti ilə tamamlanır. Azad mətbuatın riayət etməli olduğu etik prinsiplər bunlardır: Dürüstlük və Obyektivlik: Məlumatlar dəqiqləşdirilməli, fərziyyələr fakt kimi təqdim olunmamalı, hadisələr tərəfsiz işıqlandırılmalıdır. Şəxsi Həyata Hörmət: İctimai maraq tələb etmədiyi təqdirdə fərdlərin şəxsi, ailə həyatına müdaxilə olunmamalı, təqsirsizlik prezumpsiyasına əməl edilməlidir. Nifrət Nitqi və Dezinformasiyadan İmtina: Milli, irqi, dini və ya cinsi ayrı-seçkiliyi təşviq edən yazılardan, dezinformasiya (fake news) yaymaqdan qətiyyətlə qaçınmaq lazımdır. İnternet və sosial medianın sürətli inkişafı mətbuat azadlığı anlayışına yeni çalar gətirdi. Bu gün rəqəmsal mətbuat azadlığı aşağıdakı məsələlərlə birbaşa bağlıdır: Kiber təhlükəsizlik və Jurnalistlərin Müdafiəsi: Rəqəmsal məkanda jurnalistlərin izlənməsi, haker hücumlarına məruz qalması və ya onlayn təhdid olunması mətbuat azadlığına açıq təhdiddir. Alqoritmlər və Monopoliya: Böyük texnologiya şirkətlərinin (Big Tech) alqoritmləri vasitəsilə informasiya axınını idarə etməsi azad medianın oxucuya çatmasına bəzən engel törədir.
Sürəyya Zeynalova
Saatlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin Direktoru
