Azərbaycan ərazisi qədim və zəngin tarixə malik olmaqla, müxtəlif sivilizasiyaların və mədəniyyətlərin izlərini özündə yaşadır. Bu tarixi irsin mühüm hissələrindən biri də qədim Qafqaz Albaniyasının maddi və mənəvi mədəniyyət nümunələridir. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən qədim yaşayış məskənləri, məbədlər, qalalar və digər tarixi abidələr bu irsin mühüm göstəriciləridir.
Qafqaz Albaniyası əsasən indiki Azərbaycanın şimal və qərb ərazilərinin böyük hissəsini əhatə edən qədim dövlət qurumlarından biri olub. Albaniya tarixinin öyrənilməsi Azərbaycan ərazisində qədim dövlətçilik və mədəni inkişaf proseslərinin araşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qəbələ şəhərinin qədim Albaniyanın siyasi mərkəzlərindən biri olması da bu baxımdan mühüm fakt kimi qeyd olunur.
Azərbaycanın Qəbələ, Şəki, Qax, Zaqatala, Oğuz və digər bölgələrində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid edilən müxtəlif arxeoloji və memarlıq nümunələri mövcuddur. Qədim məbədlər və dini tikililər həmin dövrdə bölgədə mövcud olmuş dini və mədəni həyat haqqında təsəvvür yaradır. Bu abidələr təkcə ayrı-ayrı tikililər deyil, Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinin canlı nümunələridir.
Qafqaz Albaniyasının xristian irsi də xüsusi diqqət çəkir. Alban xristianlığı Qafqazın dini tarixində mühüm yer tutur. Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində qorunub saxlanılan qədim kilsə və məbədlər bu irsin öyrənilməsi üçün mühüm mənbədir. Xüsusilə Qarabağ və Şəki-Zaqatala bölgəsindəki bəzi tarixi dini abidələr Albaniya dövrünün mədəni irsi ilə bağlı araşdırmalarda mühüm yer tutur.
Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifələrdən biridir. Tarixi abidələrin bərpası, arxeoloji tədqiqatların aparılması və qədim yaşayış məskənlərinin öyrənilməsi Azərbaycan tarixinin daha dərindən araşdırılmasına imkan yaradır. Eyni zamanda, bu abidələrin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin dünyaya təqdim edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Qafqaz Albaniyası irsi Azərbaycan tarixinin ayrılmaz tədqiqat mövzularından biridir. Bu irsin elmi əsaslarla araşdırılması, tarixi abidələrin qorunması və onların gələcək nəsillərə çatdırılması həm tariximizin öyrənilməsi, həm də milli-mədəni irsimizin mühafizəsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın qədim torpaqlarında qorunan bu irs regionun çoxəsrlik tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir.
Ələddin Zeynalov
Saatlı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin əməkdaşı
