Son illərdə hər kəs gənc qalmağın yollarına fokuslanıb. Çünki artıq dünya daha sürətlə qocalır.
Dünyanın ən sürətli yaşlandıran yeməyi konkret bir yemək adı ilə deyil, tibbdə “Ultra Emal Olunmuş Qidalar” (UPQ) kateqoriyası ilə təsdiqlənib. Son illərdə aparılan genişmiqyaslı araşdırmalar bu qidaların bioloji yaşımızı təqvim yaşımızdan xeyli irəli apardığını elmi faktlarla sübut edir.
xeberde.az dünyanın ən sürətli yaşlandıran qidaları və yeməklərini təqdim edir:
2024 və 2025-ci illərdə yayımlanan (Monash Universiteti və American Journal of Clinical Nutrition kimi mənbələrdə) araşdırma nəticələri ultra emal olunmuş qida istehlakı ilə bioloji qocalma arasındakı əlaqəni bu rəqəmlərlə izah edir:
10% Qaydası: Gündəlik qidalanmanızda ultra emal olunmuş qidaların payını hər 10% artırdıqda, bioloji yaşınız xronoloji yaşınızdan orta hesabla 2,4 ay daha çox fərqlənir.
Telomerlərin qısalması: İspaniyada aparılan araşdırma göstərib ki, gündə 3 porsiyadan çox emal olunmuş qida qəbul edənlərin DNT-də “qocalıq saatı” sayılan telomerləri daha qısadır. Qısa telomerlər hüceyrələrin artıq yenilənə bilməməsi deməkdir.
Araşdırmalara görə qocalma prosesini “işıq sürətinə” çatdıran əsas qidalar bunlardır:
Nitratlı emal olunmuş ətlər (salam, sosis): Tərkibindəki yüksək natrium və qoruyucular dəridəki kollageni parçalayaraq erkən sallanmalara və daxili orqanlarda iltihaba səbəb olur.
Trans yağlı qızartmalar: Kartof qızartması kimi yüksək temperaturda yağda bişən qidalar bədəndə AGEs (İrəliləmiş Qlikasiya Son Məhsulları) adlı maddələr yaradır. Bu maddələr dərinin elastikliyini birbaşa azaldır.
Şəkərli qazlı içkilər: Təkcə çəki artırmır; hüceyrə səviyyəsində qocalmanı demək olar ki, siqaret çəkməklə eyni sürətdə sürətləndirir.
Hazır paket qəlyanaltılar: Tərkibindəki emulqatorlar və süni dadlandırıcılar bağırsaq mikrobiotasını pozaraq “iltihabi qocalma” (inflammaging) prosesini başladır.
Bu qidaların bizi sürətlə qocaltmasının arxasında iki əsas mexanizm dayanır:
Qlikasiya: Şəkərin zülalı “karamelizə etməsi” kimi, bədənimizdəki kollagen də şəkərlə birləşəndə sərtləşir və qırılır. Nəticə: dərin qırışlar.
Oksidativ stress: Emal olunmuş qidalar orqanizmdə sərbəst radikalların yaranmasını artırır; bu isə hüceyrələrin “paslanması” deməkdir.
Araşdırmalar göstərir ki, bu qidaların yerinə Aralıq dənizi tipli qidalanmaya (zeytun yağı, paxlalılar, təzə tərəvəzlər) keçildikdə bioloji qocalma sürəti azaldıla və hətta hüceyrə səviyyəsində bərpa prosesi başlaya bilər.
Xülasə: Dünyanın ən sürətli yaşlandıran yeməyi – tərkibində təbii heç bir komponent qalmamış, tamamilə fabrik proseslərindən keçmiş “praktik” hazır yeməklərdir.
